Przejdź do treści

Niedziela, 30.4.2017

Imieniny: Balladyny, Lilli, Mariana

Powiat Sztumski

2013-02-27

Historia i Dzieje Powiatu Sztumskiego

Historia  i Dzieje Powiatu Sztumskiego


W skład  powiatu sztumskiego wchodzą Miasto i Gmina Sztum, Miasto i Gmina Dzierzgoń, Stary Targ, Stary Dzierzgoń i Mikołajki Pomorskie. Siedziba władz powiatu mieści się w Sztumie. Obszar powiatu wynosi 730,8 km2, co stanowi 4% całości powierzchni województwa pomorskiego. Powiat zamieszkiwany jest przez ponad 42 tyś. osoby .  Położony we wschodniej części województwa pomorskiego sąsiaduje z powiatem malborskim, kwidzyńskim, tczewskim, jak również trzema powiatami województwa warmińsko-mazurskiego tj. powiatem elbląskim, ostródzkim i iławskim. Wraz z powiatem malborskim, kwidzyńskim i nowodworskim tworzy tzw. grupę powiatów zawiślańskich województwa pomorskiego. Na obszarze powiatu, położonego na północnym krańcu pojezierza iławskiego przeważa krajobraz pojezierny z bogatą szatą roślinną, urozmaiconą rzeźbą terenu oraz licznymi drobnymi zbiornikami wodnymi. Atutem powiatu  sztumskiego sa ekologicznie nieskażone tereny, lasy obfitujące w zwierzynę łowną- dziki, sarny, jelenie, oraz jelenie wspaniałe  nadające się do uprawiania wędkarstwa oraz sportów wodnych. W zachodniej części powiatu rozpościerają się fragmenty obszarów chronionego krajobrazu białej góry i rzeki Nogat w zaś w srodkowej części obszar chronionego krajobrazu rzeki Dzierzgoń i jeziora Dzierzgoń, na południowo wschodnim krańcu powiatu roztacza się północna część parku krajobrazowego pojezierza iławskiego. W strukturze użytkowania terenu dominują użytki rolne oraz kompleksy leśne. Powiat sztumski cechuje się relatywnie dobrymi i średnimi warunkami glebowymi.

W Średniowieczu Ziemię Sztumską zamieszkiwało pruskie plemię Pomezanów, jak również Słowianie i od XIII wieku koloniści niemieccy, jacy przybyli z Zakonem Krzyżackim. Główne grody pruskie znajdowały się w Sztumie i Starym Dzierzgoniu. Misję chrystianizacyjną wśród Prusów podjął biskup Chrystian, mający swoją siedzibę w Zantyrze. Jego działalność misyjną przerwał Zakon, podbijając ziemię Pomezanów w latach 1233-1236. Przeciwko ich panowaniu Prusowie z pomocą księcia Świętopełka wzniecili powstanie, które zakończyło się podpisaniem ugody w Dzierzgoniu .
W XIV wieku utworzono wójtostwo sztumskie. Zakon Krzyżacki panował aż do zakończenia wojny trzynastoletniej i podpisania pokoju toruńskiego w 1466. Wójtostwo sztumskie i ziemia dzierzgońska weszły w skład województwa malborskiego będącego częścią Prus Królewskich pod panowaniem polskim aż do 1772. Od 1468 istnieje starostwo sztumskie niegrodowe, starostwo dzierzgońskie grodowe mające uprawnienia sądownicze, oraz straszewskie niegrodowe.
Do pierwszego rozbioru w sztumskim było 23 starostów, w dzierzgońskim 30. Sztum w XVI-XVIII wieku był miejscem obrad sejmików szlacheckich województwa malborskiego. W XVII wieku na ziemi sztumskiej toczyły się wojny ze Szwedami. Ważniejsze bitwy stoczono pod Dzierzgoniem 26 III 1627, Trzcianem-Straszewem-Pułkowicami 25 VI 1629, zawarto rozejmy w Starym Targu 26 IX 1629 i Sztumskiej Wsi 12 IX 1635 . Podczas "Potopu" na ziemi sztumskiej przebywały odziały polskie pod dowództwem Stefana Czarnieckiego wśród, których znajdował się późniejszy król Jan III Sobieski.
Za panowania ostatniego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w Sztumie organizował konfederację barską wśród szlachty województwa malborskiego późniejszy autor hymnu Józef Wybicki. Od 1772 Ziemia Sztumska znalazła się pod panowaniem pruskim. Szlachta składała przysięgę wierności królowi pruskiemu w Malborku na zamku. W Sztumie na miejscu wcześniejszego ratusza zbudowano kościół ewangelicki. Jego budowa trwała dwa lata i zakończyła się w 1818, gdy równocześnie ustanowiono powiat sztumski. Pierwszym starostą landratem został Ksawery Łyskowski ostatnim jaki zakończył swoje urzędowanie w 1945 był Artur Franz. Powiat sztumski był terenem typowo rolniczym, hodowlanym, pewną rolę odgrywała gospodarka leśna. Na lata 1831-1832 przypadał pobyt powstańców listopadowych w powiecie sztumskim, niektórzy osiedlili się na stałe, potomkowie powstańców żyją do dnia dzisiejszego. Ożywienie gospodarcze nastąpiło gdy wybudowano linię kolejową Malbork-Toruń w 1883-1884 i oddano do użytku szpital miejski i powiatowy.

Od drugiej połowy XIX wieku językiem urzędowym jest tylko język niemiecki. Pracę organiczną na niwie gospodarczej podjęli polscy działacze już w 1867 zakładając w Starym Targu Bank Ludowy,  a w 1868 w Pierzchowicach. Na 1910 przypadnie założenie Banku w Sztumie. Zakładano również Kółka rolnicze. Podtrzymywaniem wiadomości polskiej wśród ludu wiejskiego zajmowały się rodzina arystokratyczna Sierakowskich z Waplewa i rodzina ziemiańska Donimirskich licznie rozgałęziona w powiecie sztumskim. W okresie międzywojennym powiat pozostał nadal w rękach państwa niemieckiego, chociaż będą mogły działać polskie organizacje jak: Związek Polaków w Niemczech, Polsko Katolickie Towarzystwo Szkolne, Towarzystwo Młodzieży, Bank Ludowy w Sztumie.
W styczniu 1945 niemieckie władze opuściły miasto i powiat. Przez najbliższe pół roku władza wojskowa i administracyjna spoczywać będzie w rękach Rosjan. Dopiero w kwietniu pierwszym pełnomocnikiem Rządu Polskiego zostanie Kazimierz Szprenge, ale po dwóch dniach zrezygnuje i obowiązki obejmie Romuald Marmurowicz. Wojskowe władze radzieckie w Malborku władzę cywilną w ręce polskie nad powiatem sztumskim przekazały w czerwcu 1945. W skład powiatu weszło 8 gmin wiejskich i 2 miejskie. Powierzchnia powiatu wynosiła 638 kilometrów kwadratowych  i zamieszkiwało początkowo 10380 mieszkańców z tym, że systematycznie zwiększała się liczba ludności. Na przełomie 1945/1946 na terenie powiatu przebywał oddział Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki" , który dokonał udanych akcji na placówki MO i posterunki wojsk radzieckich w Starym Targu, Mikołajkach Pomorskich, Dzierzgoniu, Sztumie rekwirując broń, mundury, pieniądze znajdujące się w urzędach gminnych pozostawiając zawsze pokwitowanie aby pracownicy urzędów nie mieli kłopotów. Doszło też do potyczki z oddziałami milicji pod Tulicami, gdzie byli zabici i ranni po obu stronach. Powiat sztumski będzie istniał do 1 VI 1975, kiedy to wprowadzono nowy podział administracyjny kraju poprzez likwidację powiatów, istnieć będą tylko gminy. Ziemia Sztumska znalazła się w nowym województwie elbląskim.

Gdy pojawiła się ponownie możliwość utworzenia na mapach administracyjnych kolejnego szczebla administracji samorządowej w 1993 podjęto kroki w celu utworzenia powiatu. W 1999r. powstał Społeczny Komitet Obrony Powiatu Sztumskiego zawiązany przez mieszkańców pięciu gmin, które w ramach Komitetu prze blisko 3 lata walczyły o utworzenie powiatu sztumskiego. Starania o utworzenie powiatu sztumskiego zostały uwieńczone sukcesem - z dniem 1 stycznia 2002r. na mapie administracyjnej kraju ponownie znalazł się powiat sztumski jako 20 powiat województwa pomorskiego.

wydruk, pdf

Ścieżka do tej strony

Jesteś tutaj: Strona główna > Powiat Sztumski

Informacje dla organizacji pozarządowych

Translator

Logo Powiatu

Kalendarz wydarzeń

Jednostki Powiatu

Zespół Szkół w Sztumie

Zespół Szkół
im. Cypriana Kamila Norwida
w Dzierzgoniu

Zespół Szkół Zawodowych
w Barlewiczkach



SOSW
Kołoząb


SOSW
Uśnice


Poradnia
Psychologiczno
Pedagogiczna


Powiatowe
Centrum
Pomocy
Rodzinie


Powiatowy
Inspektorat
Nadzoru
Budowlanego
w Sztumie


Zakład
Aktywności
Zawodowej
w Sztumie

Strategia Rozwoju
Woj. Pomorskiego

Zdolni z Pomorza.pl

Pętla żuławska
– rozwój turystyki wodnej.
Etap I

Portal współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.